Anı Harabeleri, II
 

Ani

Ani Harabeleri

Ani Harabeleri, Bakireler Manastırı

Anı Harabeleri

2. Bölüm

Hazırlayan: Akhenaton

Mimari Eserler

Abughamrent Gregor Kilisesi

Anı Kralı ll. Gagik tarafından 998 yılında Gregor adına yaptırılmıştır.[54]

Ani Katedrali (Surp Asdvadzadzin Kilisesi, Azize Meryem Katedrali, Beşik Kilise, Fethiye Camii)

Yapım Tarihi ve Banisi: Kaynaklar ve kitabelerine göre katedralin yapımına II. Sımbat zamanında başlanmış (980-989), Kral Gagik'in karısı Kraliçe Katranide tarafından 1001 yılında tamamlattırılmıştır. Yapının mimarı Trdat'tır.

Yeri: Ani'nin orta kısmında Emir Ebu'l Manuçehr Camii'nin kuzeydoğusunda yer almaktadır.

Mimari Tanıtım: Kırmızı, siyah ve kahverengimsi düzgün kesme taşlarla inşa edilen yapı üç basamaklı bir kaide üzerine oturtulmuş olup dışta doğu-batı yönünde dikdörtgen, içte haç planlıdır. Ancak bazı araştırmacılar kubbeli bazilika planına sahip olduğu görüşündedir. Katedralin kuzeydoğu duvarına bitişik olarak kare planlı bir ek mekân, doğu duvarı önünde ise bir şapel ile iki mezar odası bulunmaktadır.

Yapıya kuzey, güney ve batı cephe eksenlerindeki birer kapıdan girilmektedir.

Katedralin cephelerinde çok sayıda kitabe vardır ve karşılıklı cepheler yaklaşık eş düzenlemeye sahiptir. Kuzey ve güney cephe, ince sütuncelerle bağlanan ve eş yüksekliğe ulaşan doğu bölümde beş, batı bölümde dört adet kör kemer dizisi ile hareketlendirilmiştir. İçteki ilk kemer gözlerine birer üçgen niş yerleştirilmiştir. Doğudaki nişin doğusundaki ilk kemer gözüne bir mazgal pencere ile bunun üst kısmına iki yuvarlak pencere açılmıştır. Güney cephede, batıdaki nişin batısındaki iki kemer gözüne de birer mazgal pencere yerleştirilmiştir. Ancak kuzey cephenin batı bölümü yıkılmış durumdadır.

Bu cephelerin, içte haç kollarına denk gelen orta bölümüne, önlerinde şimdi yıkılmış olan bir sundurmanın bulunduğu, yarım daire kemerli birer kapı açılmıştır. Kapıların üstüne ve iki yanına birer pencere yerleştirilmiştir. Üstteki pencereler daha büyük boyutludur ve dışa taşkın düz bir silme ile kuşatılmıştır. İki yandaki pencereler ise güney cephede, yarım daire kemerli çökertme niş içine oturtulmuştur ve nişlerin kemer alınlığına birer kartal motifi yerleştirilmiştir. Cephe alınlıklarında da birer yuvarlak pencere görülmektedir. Güney cephenin bu orta bölümü ile pencere ve üçgen nişleri taçlandıran kemerlerin kuzeydekilerine göre daha süslemeli olması, güney cephenin vurgulandığına işaret etmektedir.

Doğu ve batı cephe ise ritmik olarak bir geniş bir dar tutulmuş beş arkadla bölümlenmiştir. Doğu cephede merkezin iki yanındaki arkadlara birer üçgen niş, merkezdeki kemer gözüne büyük boyutlu bir, dıştaki kemer gözlerine ise altlı üstlü yerleştirilmiş iki mazgal pencere açılmış, bunlar omega biçimi kemerle taçlandırılmıştır.

Batı cephede ise üçgen nişler yoktur. Merkezdeki kemer gözüne yine önündeki sundurması yıkılmış olan yarım daire kemerli bir kapı, bunun üzerine büyük boyutlu bir ve dıştaki kemer gözlerine daha alt seviyede ve daha küçük boyutlu birer mazgal pencere açılmıştır. Cephe alınlığında da kademeli silmelerle çevrelenmiş yuvarlak bir pencere bulunmaktadır. Beşik çatı ile örtülü haç kolları arasında, deprem nedeniyle yıkılmış olan kasnağın, günümüze ulaşmış silindirik alt bölümü görülmektedir.[61]

Arak' Eltos Kilisesi

1031 yılında inşa edilen kilise patrikhane olarak yapılmıştır. 1064 yılında Selçukluların Ani'yi ele geçirmeleri ile kervansaray haline getirilmiştir.[54]

Bagnayır Manastırı

Bagnayr Ermeni manastırının kalıntıları, Ani'den birkaç mil batıda, Ala Dağ'ın yan tarafında, Kozluca adlı Kürt köyündedir. “Bagnayr” adı, “ateş sunaklarının mağarası” demektir ve o yerde daha eski bir Zerdüşt mabedi olabileceği kanaatini uyandırır. Manastırın geçmişiyle ilgili tarihlere, birkaç Ortaçağ Ermeni edebi kaynaklarında rastlanır. 11. yüzyıl tarihçisi Stefanos Asoğik, manastırın, 989 yılında Vahram Pahlavuni tarafından inşa ettirildiğini anlatır.[57]

Bakireler Manastırı

Bu küçük manastır, şehirden ayrı konmuş, Arpaçay'a nazır kayalık burundadır. Azize Hripsime'nin bakire şehitlerine adanmıştır ve bir rahibeler topluluğunu barındırmış olabilir. Çevrili bir avlunun içinde, birkaç binanın kalıntıları vardır. En önemli yapı, belki de 13üncü yüzyılda inşa edilmiş küçük, narin ve çok çekici bir kilisedir. Şimdi ise son derece güzel ve romantik bir harabedir - bir kayalığın doruğuna tünemiş, kırmızı taştan yapılmış küçücük ve şirin bir yapı. Aziz Krikor Kilisesi'nin bir yazıtı, yakın civarda Tigran Honents tarafından restore edilmiş Bekhents adlı manastırdan söz eder. Bekhents'in, bu manastır olduğu iddia edilmiştir.[56]

Beşkilise Manastırı

Türkçe "Beşkilise" olarak bilinen bu güzel manastır, Ani'nin yaklaşık 25 km güneybatısında, eski adıyla Tekor olarak bilinen Digor ilçe merkezine yakın vadinin içinde üç kaya çıkıntısı üzerine kuruluymuş. Manastırın toplamda, hepsi kubbeli ve özenle kesme taştan yapılmış beş kilisesi varmış. Bunlar: Aziz Karapet, Meryem Ana (Surp Astvatsatzin), Aziz Stefanos, Aziz Krikor ve Aziz Sarkis Kiliseleri imiş. Günümüzde sadece Aziz Sarkis Kilisesi kalmıştır. Kiliselerin, manastırın kuruluşuna veyahut kiliselerin inşasına ilişkin tarih ve şeraite ışık tutacak yazıtları yoktur. Manastır, 13üncü yüzyıl Moğol istilasından sonra terk edilmiştir.

1878'de, Kars bölgesinin Rus yönetimine geçmesiyle Beşkilise, Ermeni Kilisesi'ne devredilmiştir. Binalar onarılmış, manastır yeniden ibadete açılmıştır. Keşiş ve hacılar için konaklama imkanı düzenlenmiştir. Bunlar, en büyük çıkıntının kenarına, aşağıdaki vadinin içindeki nehrin yanına ve de Aziz Sarkis Kilisesi'nin kuzeybatısına inşa edilmiştir. Aziz Sarkis, 1989 depremiyle ağır hasar geçirmiştir. Binanın beton çekirdeği parçalanmıştır ve kilise şimdi büsbütün yıkılmak üzeredir. Bu sayfalardaki fotoğrafların çoğu, 1989 öncesinde çekilmiştir.[58]

Ebul Muammeral Cami (Boz Minare)

Anı Kentinin orta kısmında yer alan cami, son Seddatlı Sultanı Şahan Şah tarafından yaptırılmıştır. Tahrip edilmiş olan caminin minaresi yana devrilmiş olarak durmaktadır.[54] Minare, Ani'yi konu edinen ilk gravürlerde yer alan çok yüksek ve sekizgen bir kule imiş. Bütünlüğünü koruyan kısımları, yüksek kalitede taş işçiliğini ve içinde dönen merdiveni arz eder. Minarenin üzerindeki Farsça yazılmış kitabe, 1198 veyahut 1199 tarihlidir ve "Ebu'l Muameran Camii'nin önünde koyun ve deve satışını" yasaklar.[5]

Güvercinli Kilise (Genç Kızlar Kilisesi)

XII. veya XIII. yüzyılda yapıldığı sanılan bu yapı, büyük surların dışında Arpaçay kenarında sarp bir kayalık üzerinde inşa edilmiştir.[54]

Havariler Kilisesi (Kümbet Camii)

Kars Kalesi'nin güneyinde, Kaleiçi Mahallesi'nde bulunan Havariler Kilisesi'ni, eski gravürler surların hemen içerisinde göstermektedir. Günümüze iyi korunarak gelebilen, Selçuklu kümbetlerine benzemesinden ötürü Kümbet Camisi olarak isimlendirilmiştir.

Bu yapıyı Bagrat Kralı Abbas II.Takvor Kars'ı başkent yaptığı sırada, 932-937 yılları arasında 12 Havari adına yaptırmıştır. Selçukluların Kars'ı ele geçirmesinden sonra 1064 yılında camiye çevrilmiş, sonraki yıllarda yine kilise olarak kullanılmış, Osmanlı döneminde 1579 yılında yeniden camiye dönüştürülmüştür. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Ruslar tarafından Rum Ortodoks Kilisesi'ne çevrilmiş ve onarılmıştır. 1890 yılında da yanına bir çan kulesi yapılmıştır. Ancak bu kule 1918 yılında yıkılmıştır. Kars'ın 1918'de Türklerin eline geçmesi ile yeniden camiye çevrilmiş, 1919'da Ermenilerin buraya hakim olması ile bu kez Ermeni Kilisesine dönüştürülmüştür. Kars'ın 1920'de yeniden Türk egemenliğine geçmesi ile de bir kez daha cami olmuştur. Yapı 1960-1970 yıllarında müze olarak kullanılmış, Kars Müzesinin yapılmasından sonra kilise kendi haline terk edilmiş ve 1999 yılında yeniden cami olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Yapının günümüze gelen bir kitabesi bulunmamaktadır. ortaçağ araştırmacıları bu yapıdan katedral olarak söz etmektedirler. Havariler ismi ilk defa 11-10.yüzyılda bu yapıya verilmiş olup, bunun da nedeni kubbe altında bulunan 12 Havari figüründen ötürüdür.

Yapı dört yapraklı yonca ve haç planının birbirine karışması ile oluşan bir plan düzenindedir. İç mekanını örten merkezi kubbe, kare planlı bir nef görünümündedir. Kare plandan kubbe yuvarlağına karenin her köşesinden çıkan köşe kemerleri ile geçilmektedir. Apsid dört cephelidir. Yapımında düzgün taş bloklar ve moloz taş kullanılmıştır. İç mekan 12 pencere ve apsisin kuzey ve güney apsislerle birleşen duvarlarında bulunan pencerelerle aydınlatılmıştır. Ayrıca yapının güney ve doğu apsislerini birleştiren duvarlarda da yuvarlak mazgal pencereler bulunmaktadır. Apsidin yanlarında küçük odalar bulunmaktadır. Bu bölümde Rus mimarlarının yaptığı bazı eklemeler vardır ve bunlar yapının bütününü bozmuştur.

İç mekandaki 12 gömme sütun, 12 kemerle bir dizi oluşturmaktadır. Bu sütunların gövdeleri sarmal süsler, kemerler ve kordonlarla çevrelenmiş, palmet motifleri de onları tamamlamıştır. Buradaki her çift sütunun üzerinde bulunan kemer kıvrımlarında ayakta duran insan figürleri kabartma halinde görülmektedir. Batı girişinin üzerindeki figür diğerlerinden ayrılmakta ve kuşlarla şekillendirilmiştir. Ayrıca burada yılan motiflerine de yer verilmiştir.[59]

Keçel Kilisesi (Aziz Pirkitch Kilisesi)

1034-1036 yıllarında Gregor'un torunu Abugremrizents Daklavini'nin oğlu tarafından yaptırılmıştır. 1173 yılında Papaz Tridot tarafından onarılmış, 1291 yılında ana yapıya bir çan kulesi eklenmiş, 1342 yılında kubbe onarılmıştır. Halen yıldırım çarpması sonucu bina yarı yarıya yıkık durumdadır.[54]

Kemserakanlı Kilise

922 yılında inşa edilen bu kilisenin halen üzerinde ilkel insan motifleri bulunan tek duvarı kalmıştır.[54]

Kız Kalesi

Ani'nin en güney ucunda arazi, hemen hemen Arpaçay ile çevrilmiş bir buruna daralır ve neredeyse dimdik uçurumlarla korunur. Bu burnun düz tepesi bir zamanlar ayrı bir takviyeli duvarla çevrili imiş. Burası, Ani'nin terk edilen son yerlerinden biri olabilir. Buradaki evlerin temelleri, şehrin diğer kısımlarınınkinden daha iyi muhafaza edilmiştir. Bugün, Türkçe adıyla "Kızkalesi" olarak bilinir. Bilinen tek Ermenice adının anlamı da aynıdır. Zirveye, uçurumun her yanından dolanan zorlu yollardan ulaşılır. Arpaçay'a nazır taraftaki patika muhtemelen asıl yoldu, çünkü bugün harabe durumda bir kapı ile korunmuştur.[55]

Menucehr Cami

1072 yılında Seddatoğulları'ndan Ebu Süca Manucehr tarafından yaptırılan cami, Selçukluların Anadolu'da inşa ettikleri ilk cami olarak dikkat çekmektedir. Tavanlarında mozaik görünümlü renkli taşlar ve zengin motifli geometrik süslemeleriyle, Anadolu Selçuklu eserlerinin en güzel örneklerindendir.[54]

Meryem Ana Katedrali (Fethiye Cami)

Katedralin Anı Kent merkezinde yapımına 1010 yılında II. Sembat zamanında başlanılmış olup, I. Gagik döneminde bitirilmiştir. 1064 yılında Alpaslan'ın Aniyi fethiyle birlikte bir süre cami olarak kullanılmıştır. 1319 yılında depremden hasar görmüş ve Mimar Tiridot tarafından onarılmıştır. Halen bu yapı Ani'de bulunan en iyi korunmuş yapılar arasındadır.[54]

Şirli Kilise (Aziz Gregor Kilisesi)

1215 yılında Şeddatlı Sultanlığı himayesindeki azınlıkların isteği üzerine Tigran tarafından yaptırılmıştır. Kubbesinin iç kısmındaki süslemelerle dikkat çeken ana yapının büyük kısmı tahrip olmuştur.[54]

Surp Pırgiç (Halaskâr - Keseli Kilise) Kilisesi

Kars Arpaçay ilçesinde Ani'de bulunan kiliseyi J.Strzygowski 1035-1036 yıllarında Bagratlılardan Abulgarib döneminde yapıldığı ve Hz. İsa'nın adına yapıldığını belirtmiştir.  Kilise 19 köşeli, poligonal bir plan düzeninde olup, içerisi nişlere bölünmüştür. İbadet mekanını örten kubbe yüksek bir kasnak üzerine oturmuştur. Ayrıca bu kasnak kilisenin duvarları ile niş kemerlerini köşelere bağlayan sütunlar üzerine oturtulmuştur.

Bu kilise de Ani'deki diğer yapılarda olduğu gibi oldukça hareketli bir cephe görünümüne sahiptir. Dış cephesinde yarım yuvarlak çift sütunların taşıdığı sağır kemerler kilisenin tüm yüzeyini çepeçevre dolaşmaktadır. Böylece kilisenin dış cephesi oldukça gösterişli bir konuma getirilmiştir. Kilise 1073 yılında papaz Tridot tarafından onarılmış 1291 yılında yapıya bir çan kulesi eklenmiş, 1342 yılında da kilise Atabekler tarafından tümüyle onarılmıştır. Bu kilise 1930'lu yıllarda yıldırım düşmesi sonucunda yıkılmış olup günümüzde harap durumdadır.[60]

Tekor Kilisesi

Beşinci yüzyıl kilisesinin bugünkü fakir kalıntıları, önceden Tekor olarak bilinen Digor köyüne bakan bir yamaçtadır. 1912 yılına kadar sağlam kalan yapı, bu yılda bir depremle yerle bir olmuştur - kubbesi çökmüş, çatısının çoğu ve güney cephesinin epey bir kısmı yıkılmıştır. Bazı kitaplarda, tarihler değişiklik gösterir. 1936'daki başka bir depremse binada, bilinmeyen bir miktar hasar meydana getirmiştir. Kalıntıların şimdiki durumu, yani, beton yapının sadece kısmen var olması, bunların kaplama taşlarının tamamen sökülmüş olması, doğadan ziyade insanın işidir.

Kuzey girişinin lento(üst eşiği)sundaki yazıtta, yapıdan, "Aziz Sargis'in bu şehitliği" diye bahsedilirmiş ve Prens Sahak Kamsarakan tarafından yaptırılıp Patrik Yohan Mandakuni tarafından takdis edildiği yazılırmış. Bu kişilerin bahsi, kilisenin yapımını 480'li yıllara götürür. Bu yazı, bilinen en eski Ermenice yazıydı ve alışılmadık bir şekilde aşağıdan yukarıya yazılmıştır. Bina, Kutsal Teslis Kilisesi (Church of the Holy Trinity) olarak bilindiği zamanda Bagratidler tarafından onarılmıştır.[58]

Tigran Honents Mezarı

Abuğamrents Aziz Krikor Şapeli'nin karşısındaki sarp kayalıklara kesilmiş, tüccar Tigran Honents'in hayattayken, mezarını barındırması için yaptırdığı şapel vardır. Bu şapelin çoğu çok eskiden yıkılmış, ancak bir kısmı, freskleriyle birlikte, günümüze ulaşmıştır. Vadiden aşağı, bir büyük mağaralar kompleksi vardır. Muhtemelen manastırdı ve birkaç kat üzerinde odalardan müteşekkilmiş. Bu mağaraların büyük kısmı, 1989 depreminde çökmüştür. Ne var ki, Tigran Honents'in mezarı, bu yıkımdan etkilenmemiştir.[5]

Yeraltı Şehri Mağaraları

Ani tarifleri, "yeraltı şehri", "kaya şehir" veya "saklı kent"ten sıkça bahseder. Gerçekte, bunların hepsi hüsnükuruntudur. Ani'nin altında hiçbir zaman "şehir" denecek büyüklükte bir şey olmamıştır.

Ani etrafındaki kayalık uçurumlar, altta yumuşak tüf, üstte sert bazalt oluşumlarıdır, bu da oda kazmak için idealdir. Bu odaların çeşitli işlevi varmış. Bazısı mezar, diğeri depo, başkası güvercinlik, başkaları ev, daha da başkası dini yapılarmış. Bazen de, iç merdivenlerle bağlanmış, birkaç katlılarmış. Çoğu, tamamen taşa oyulmuştur, ama birçoğunun moloz taş veyahut ahşap ön yüzü de varmış.

Ani'yi çevreleyen uçurumlara dağılmışlardır ama özellikle şehrin batı yanından geçen Alaca vadisinin her iki tarafına kümelenmişlerdir. Burası, eski Tsağkotsadzor yani "Çiçek Bahçeleri" vadisidir.

Mağaralar, 1915'te Rus arkeologları tarafından incelenmiştir. Ruslar, aralarında 30 kilise, 8 grup mezarlık ve 16 güvercinliğin de bulunduğu yaklaşık 500 birim incelemiştir.[5]

<< Önceki Sayfa

Kaynaklar

[1] T.C. Kars Valiliği, "Anı Ören Yeri", www.kars.gov.tr/trz_ani.htm
[2] T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI Basın ve Halkla İlişkiler Müşavirliği, B.16.0.BHI.0.00.00.00/$-99e2- £8 lo? / 2007 sayılı soru önergesi. www2.tbmm.gov.tr/d22/7/7-21807c.pdf
[3] www.tursab.org.tr/dosya/1602/dogu_1602_6217958.pdf
[4] Profesör Stephen Wilhelm Barthold, "Azerbaycan ve Ermenistan", Çev. İsmail Aka. Bu yazı, "Wilhelm Barthold'un Istoriko-geografiçeskiy obzor hana" (İran'ın tarihi .coğrafyasına bakış) St. Petersburg 1903 adlı eserinin, Hamza Serdadver tarafından yapılan Farsça tercümesinin.Tezkire-i coğrafya-yi tarihi. i İran, Tehran 1308 h.ş. (1930 m. )-267-281. sahifeleri arasındaki kısmından dilimize çevrilmiştir.
[5] www.virtualani.freeserve.co.uk/turkish.htm
[6] www.kayipsehirani.org/lib/download/proje.pdf
[7] www.gezikolik.com/Tarih_Kultur/Antik_Kentler/Turkiye/KARS/Arpacay/Kars_Ani_Harabeleri/e_523.aspx
[8] René Grousset, "Başlangıcından 1071'e Ermenilerin Tarihi", (çev. Sosi Dolanoğlu), İstanbul: Aras Yayıncılık, 2005, s.52-53.
[9] René Grousset, a.g.e., s.69, 72-74.
[10] René Grousset, a.g.e., s.77.
[11] René Grousset, a.g.e., s.77-81.
[12] Anonim, “Kars”, Yurt Ansiklopedisi, C 6, Anadolu Yayıcılık, 1982-1983 İstanbul, s.4485; René Grousset, a.g.e., s.81-102, 103-117.
[13] René Grousset, a.g.e., s.112-113.
[14] V.. Parsegian (Ed.)., "Armenian Architecture", Book VI, Leiden: Inter Documentation Campany, 1981, s.23.
[15] Peter Charanis, a.g.e., s.18, 34-35.
[16] M. Fahrettin Kırzıoğlu, Kars Tarihi, (1. cilt), İstanbul: Işıl Matbaası, 1953, s.247.
[17] M.F. Kırzıoğlu, a.g.e., s.232, 251; M. Fahrettin Kırzıoğlu, “Selçuklular'dan Önce “Armenya”ya/Yukarı- Eller'e Hakim Olanlar (M.Ö.-IV. Bin-M.S. 1064”, Türk Tarihinde Ermeniler Sempozyumu -Tebliğler ve panel Konuşmaları-, Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Rektörlüğü Yayınları, (Şafak Basım ve Yayınevi/Manisa), 1983, s.191; René Grousset, a.g.e., s.316-319, 326.
[18] M. Fahrettin Kırzıoğlu, a.g.e., 1953, s.253; René Grousset, a.g.e., s.333.
[19] Leon Arpee, "A History of Armenian Christianity From The Beginning to Our Own Time", NewYork: The Armenian Missionary Association of America, 1946, s.83; M. Fahrettin Kırzıoğlu, a.g.e., 1953, s.259; S. Der Nersessian, "The Armenians", London: Thames and Hudson, 1969, s.33; D. M. Lang, a.g.e., s.38; s.P. Cowe, . “Relations Between the Kingdoms of Vaspurakan and Ani” Armenian Van/Vaspurakan içinde, California: Mazda Publishers, 2000, s.78; G. A. Bournoutian, "A Concise History of The Armenian People" (From Ancient Times to the Present), California: Mazda Publishers, second edition, 2003, s.83; René Grousset, a.g.e., s.334-353.
[20] M. Fahrettin Kırzıoğlu, a.g.e., 1953, s.261-263; C. Toumanoff, “Armenia and Georgia” The Cambridge Medieval History içinde, (Ed. J.M. Hussey), vol. IV, part I, Cambridge: University Pres, 1966, 612-613; A. A. Vasiliev, "Byzance et les Arabes: Tome II- La Dynastie Macédonienne (867-959)", Brussels, 1968, s.104-105; S. Der Nersessian, a.g.e., s.33; Mehlika Aktok Kaşgarlı, “Ortaçağ Ermeni Tarihleri Kritiği.” Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu İle İlişkileri Sempozyumu (8-12 Ekim 1984 Erzurum), Ankara: Kurtuluş Ofset Basımevi, 1985, s.324; D. M. Lang, a.g.e., s.38; George Alexandrovič Ostrogorsky, "Bizans Devleti Tarihi", (Çev. Fikret Işıltan), Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1991, s.221; P. Cuneo, "Architettura Armena dal Quarto al Diciannovesimo Secolo", I-II, Rome: Deluca Editore, 1988, s.845; s.P. Cowe, a.g.e., s.78; G. A. Bournoutian, a.g.e., s.83; René Grousset, a.g.e., s.373-374.
[21] Leon Arpee, a.g.e., s.83; M. Fahrettin Kırzıoğlu, a.g.e., 1953, s.265-266; P. Cuneo, a.g.e., s.847; René Grousset, a.g.e., s.377-378.
[22] René Grousset, a.g.e., s.425.
[23] M. Fahrettin Kırzıoğlu, a.g.e., 1953, s.267; René Grousset, a.g.e., s.380.
[24] René Grousset, "Histoire de l'Arménie des Origines á 1071", Paris: Payot, 1947, s.442; M. Fahrettin Kırzıoğlu, a.g.e., 1953, s.259-307; C. Toumanoff, a.g.e., s.614; S. Der Nersessian, a.g.e., s.35; S. Der Nersessian, The Armenians, New York, Washington: Praeger Publisher, 1970, s.34; H. D. Yıldız. “10. y.y.'da "Türk-Ermeni Münasebetleri.”, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu İle İlişkileri Sempozyumu (8-12 Ekim 1984 Erzurum), Ankara: Kurtuluş Ofset Basımevi, 1985, s.3-4; P. Cuneo, a.g.e., s.847.
[25] René Grousset, a.g.e., 2005, s.457.
[26] Vardan (Vardan Areveltsi), “The Historical Compilation of Vardan Arewelc'i”, (çeviren ve yorumlayan Robert W. Thomson), Dumbarton Oaks Paper 43 (1989), s.188.
[27] Leon Arpee, a.g.e., s.85; René Grousset, a.g.e., 1947, s.464 472; V. L. Parsegian (Ed.), a.g.e., 1981; René Grousset, a.g.e., 2005, s.457.
[28] René Grousset, a.g.e., 1947, s.465.
[29] Asoğik (Stephanos Asoğik Daronetsi), (Stephanos Daronetsi, Evrensel Tarih), (yay. haz. Rahip Garabed Şahnazaryants), Paris, 1859, s.157; Asoğik (Stephanos Asoğik Daronetsi), Des Stephanos von Taron, (yay. haz. H. Gelzer, -A. Burckhardt), Leipzig: B.G. Teubner Verlag, 1907, s.125-126; H. Pasdermadjian, Histoire de L'Arménié depius les Origines jusqu'au Traité de Lausanne, Paris : Libraire Orientale H. Samuelian, 1949, s.177; J. M. Thierry, La Cathedrale des Saints-Apotres de Kars, 930-943, Louvain; Paris: Peeters, 1978, s.3-4; D. M. Lang, a.g.e., s.39.
[30] Asoğik, a.g.e., 1856, s.157-166; Asoğik, a.g.e., 1907, s.125-131; H. Pasdermadjian, a.g.e., s.177; J. M. Thierry, a.g.e., s.3-4; V. L. Parsegian (Ed.), a.g.e., 1981.
[31] S. Der Nersessian “Armenia in the Tenth and Eleventh Centuries” Proceedings of The XIIIth International Congress of Byzantine Studies (Oxford 5-10 september 1966), London: Oxford University Press, 1967, s.427.
[32] Leon Arpee, a.g.e., s.85; H. Pasdermadjian, a.g.e., s.177; S. Der Nersessian, a.g.e., 1970, s.108; J. M. Thierry, a.g.e., s.5; G. A. Bournation, a.g.e., s.86; René Grousset, a.g.e., s.469-489.
[33] Leon Arpee, a.g.e., s.85; René Grousset, a.g.e., 1947, s.478-489; H. Pasdermadjian, a.g.e., s.177; S. Der Nersessian, a.g.e., 1970, s.108; J.M. Thierry, a.g.e., s.5; G. A. Bournation, a.g.e., s.86; René Grousset, a.g.e., 2005, s.469-489.
[34] S. Der Nersessian, a.g.e., 1967, s.427.
[35] René Grousset, a.g.e., 2005, s.489-490, 506.
[36] S. Der Nersesian, a.g.e., 1978, s.98-99; René Grousset, a.g.e., 2005, s.507-508, 511-513, 525-529.
[37] F. Hild-M. Restle, "Kappadokien (Kappadokia, Charsianon, Sebasteia und Lykandos)", Tabula Imperii Byzantini 2, Wien: Verlag des Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 1981, s.50; René Grousset, a.g.e., 2005, s.540-543.
[38] F. Hild-M. Restle, a.g.e., s.50; A. E. Dostourian, “The Fall of the Armenian Kingdoms of Vaspourakan and Ani: A Twelfth Century Account by Matthew of Edessa” Journal of Armenian Studies, vol. II, No: 1, Spring-Summer, 1985, s.30; Mehlika Aktok Kaşgarlı, “Bizans'ın Ermenilere Verdiği Unvan ve Payeler”,  10. Türk Tarih Kongresi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1991, s.1093-1094.
[39] M. Fahrettin Kırzıoğlu, a.g.e., 1953, s.308-349; J. M. Thierry, a.g.e., s.1-6; S. Der Nersesian, "Armenian Art", London: Thames and Hudson, 1978, s.99; Mehlika Aktok Kaşgarlı, a.g.e., 1985, s.327-328.
[40] Ali Sevim, "Anadolu'nun Fethi Selçuklular Dönemi (Başlangıçtan 1086'ya Kadar)", Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988, s.41; Ali Sevim-Y. Yücel, "Türkiye Tarihi Fetih, Selçuklu ve Beylikler Dönemi, Ankara": Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1989, s.9, 51.
[41] M. Fahrettin Kırzıoğlu, a.g.e., 1953, s.344-345; Mehmet Ersan, "Selçuklular Zamanında Anadolu'da Ermeniler", Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2007, s.30, 86.
[42] M. Fahrettin Kırzıoğlu, a.g.e., 1953, s.360-366; Mehmet Ersan, a.g.e., s.87-88.
[43] V. L Parsegian, a.g.e., s.29-32; George Alexandrovič Ostrogorsky, a.g.e., s.350.
[44] M. Fahrettin Kırzıoğlu, a.g.e., 1953, s.354-360.
[45] Ali Sevim-Y. Yücel, a.g.e., s.86.
[46] Metin Tuncel, “Aras Nehri ve Siyasi Sınır Olarak Tarih Boyunca Oynadığı Rol”, Yakın Tarihimizde Kars ve Doğu Anadolu Sempozyumu (Kars-Subatan 17-21 Haziran 1991), Ankara: Yükseköğretim Kurulu Matbaası, Kars Valiliği ve Atatürk Üniversitesi Yayını, ikinci baskı, 1992, s.199.
[47] M. Fahrettin Kırzıoğlu, "Kars Tarihi", (1. cilt), İstanbul: Işıl Matbaası, 1953, s.366-394.
[48] Mehmet Ersan, "Selçuklular Zamanında Anadolu'da Ermeniler", Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2007, s.88-94.
[49] Metin Tuncel, a.g.e., s.199.
[50] M. Fahrettin Kırzıoğlu, a.g.e., s.308-517.
[51] M. Fahrettin Kırzıoğlu, a.g.e., s.362.
[52] M. Fahrettin Kırzıoğlu, a.g.e., 2001, s.362.
[53] Doç. Dr. Fahriye Bayram & Kültür ve Turizm Uzm. Filiz Azeroğlu & Dr. Güner Sağır & Kültür ve Turizm Uzm. Yrd. Levent Boz & Arkeolog Nil Koçak & Mimar Serap Sevgi, "Tarihte Kars ve Ani", Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, www.ani.gov.tr/tarihce.asp
[54] TÜRSAB Ar-Ge Departmanı, "Anadolu: İnançların Beşiği", Mayıs 2006
[55] www.virtualani.freeserve.co.uk/kizkale/turkish.htm
[56] www.virtualani.freeserve.co.uk/virginsconvent/turkish.htm
[57] www.tarihimekanlar.net/etiket/bagnayr-manastiri
[58] www.digormuftulugu.gov.tr/ziyaret.php
[59] www.kenthaber.com/dogu-anadolu/kars/merkez/Rehber/kiliseler/havariler-kilisesi-kumbet-cami
[60] www.kenthaber.com/dogu-anadolu/kars/arpacay/Rehber/kiliseler/surp-pirgic-halaskar---keseli-kilise-kilisesi
[61] www.turkish-media.com/forum/topic/175426-ani-katedrali/
[62] D.M. Lang, “The Bagratids in Armenia and Georgia”, Journal of Armenian Studies, Vol. II, no: 1, (1985), s.36.






Bu sayfa hakkında yorum ekle:
İsmin:
Mesajınız:
 
 
19 Ağustos 2007 itibariyle, toplam: 36856730 ziyaretçi (103025991 klik) tarafından görüntülenmiştir. Online ziyaretçi rekorumuz, 4626 kişi. (5 Eylül 2010)
 
 

gizli

Bu site, en iyi Firefox ve Google Chrome tarayıcılarında ve 1024 x 768 ekran çözünürlüğünde görüntülenir.