Ebced'le Tarih Düşürme
 

Ebced'le Tarih Düşürme

Tarih düşürme, herhangi bir olayın tarihini ebcedin sayı değerleriyle saptama işidir. Harflerinin toplamı belirli bir hicret yılını gösteren sözcük, bir tamlama bulmak; tümce, mısra ya da beyit düzmek yoluyla yapılır. Belirli bir tarihi gösteren söz ve deyişlere "tarih", yapılan işe "tarih düşürme" ya da "tarih koymak, tarih çekmek, tarihlemek", tarih düşürene de "tarihçi (müverrih)" denir. Örneğin 1310'da doğan çocuğuna bir baba, Ömer Nazmi adını koymuştur. Bu sözcükler 1310 doğum yılını göstermektedir:

 ﻰ;ﻣ;ﻆ;ﻧ;ﺭ;ﻣ;ﻋ;

 ﻉ; = 70 ﻥ; = 50 310

ﻡ; = 40 ﻅ; = 900 1000

ﺭ; = 200 ﻢ; = 40 +

ﻯ; = 10 1310

310

1000

 Edebiyatta, daha çok mısra hâlinde olan bu tarihlerle, geçmiş yüzyılların önemli olayları saptanmış bulunmaktadır. Evlenme, doğum, bir göreve atanma gibi günlük olaylar için de tarih düşürülmüştür.

 Ebced, bilinen hesap değeri ile, öteden beri sayılar için, rakam gibi kullanılmakta idi. Ebcedin bu niteliğinden faydalanılarak, belirli olayların geçtiği yılları gösteren sözler bulunmuş ve söylenmiştir. Örnekler:

 Hafız Şirazî'nin ölümü için: ﻰ;ﻠ;ﺻ;ﻣ; ﻚ;ﺎ;ﺧ; = 791

 Timur'un Sivas'ı yakıp yıktığı tarih: ﺐ;ﺍ;ﺮ;ﺨ; = 803

 İstanbul'un fetih tarihi olan 857 yılına: ﺔ;ﺑ;ﻴ;ﻂ;ﺓ;ﺪ;ﻠ;ﺑ; = 857

 Fatih'in Uzun Hasan'ı yendiği tarihi gösteren: ﺍ;ﺯ;ﻴ;ﺯ;ﻋ; ﺍ;ﺭ;ﺼ;ﻧ; ﷲ;ﺍ; ﻚ;ﺭ;ﺼ;ﻧ;ﻴ;ﻮ; = 878

 Molla Cami'nin ölüm tarihi için: ﺎ;ﻧ;ﻣ;ﺁ;ﻥ;ﺎ;ﻜ; ﻪ;ﻠ;ﺧ;ﺩ; ﻥ;ﻤ; ﻮ; = 898 tarih olarak bulunmuştur.

 Kemalpaşazade, Yavuz Sultan Selim'in Mısır'da Kansu Gavri'yi yenmesine tarih olmak üzere: ﺐ;ﺮ;ﻌ;ﻠ;ﺍ; ﻚ;ﻠ;ﺎ;ﻣ;ﻣ; ﺢ;ﺗ;ﻓ; = 922 ve Mısır'ı aldığı zaman: ﺏ;ﺭ;ﻌ;ﻟ;ﺍ; ﻚ;ﻟ;ﺎ;ﻣ;ﻣ; ﺢ;ﺘ;ﺎ;ﻓ; = 923 sözlerini tarih olarak bulmuştur.

 Birkaç ilginç örnek daha verelim:

 Hızır Bey, Fatih Sultan Mehmed'in yaptırdığı bir camiye tarih olan şu mısrayı söylemiştir: ﻩ;ﺭ;ﻣ;ﻋ; ﻥ;ﻣ; ﺮ;ﻣ;ﻋ; ﺪ;ﻳ;ﺯ; ﻊ;ﻣ;ﺎ;ﺟ; = 850

 Anlamı: Bu cami, yapanın ömrünü artırsın.

 İstanbul'un fetih yılı için Fatih de şunu düşürmüştür:

 Feth-i İstanbûl'a fırsat bulmadılar evvelûn

 Fethedip Sultan Muhammed dîdi târih: âhirûn [1]

ﻥ;ﻮ;ﺮ;ﺧ;ﺁ; = 857

 Dört mezhep imamının doğum ve vefat tarihleri ile, ne kadar yaşadıklarını göstermek üzere bir şair, şu beyitleri söylemiştir:

ﺎ;ﻄ;ﺑ;ﺿ; ﻒ;ﻭ;ﺟ; ﻊ;ﻄ;ﻗ; ﻰ;ﻓ; ﻚ;ﻟ;ﺎ;ﻤ; ﺎ;ﻃ;ﺴ; ﻑ;ﻳ;ﺴ;ﻰ;ﻛ;ﻴ; ﻥ;ﺎ;ﻣ;ﻌ;ﻧ; ﺦ;ﻳ;ﺮ;ﺎ;ﺘ;

 79 179 90                70 150 80

ﺩ;ﺠ;ﺣ; ﺭ;ﻣ;ﺍ; ﻖ;ﺑ;ﺴ;ﺑ; ﺪ;ﻣ;ﺤ;ﺍ;ﻮ; ﺪ;ﻧ; ﺭ;ﺑ;ﺑ; ﻥ;ﻴ;ﺻ;ﻰ;ﻌ;ﻓ;ﺎ;ﺸ;ﻠ;ﺍ;ﻮ;

 77 241 164                    45 204 160

ﺮ;ﻣ;ﻌ;ﻠ;ﺎ;ﻓ; ﻡ;ﻬ;ﺘ;ﻮ;ﻣ;ﻓ; ﻢ;ﻫ;ﺪ;ﻼ;ﻳ;ﻤ; ﺭ;ﻌ;ﺸ;ﻠ;ﺍ;ﻡ;ﻅ;ﻧ; ﺐ;ﻳ;ﺗ;ﺭ;ﺘ; ﻰ;ﻠ;ﻋ; ﺬ;ﺧ;ﻓ;

 Bu beyitlerin ilk mısrası "Numan'ın tarihi..." diye başlıyor, son beyitte de "manzûmenin tertibine göre sırayla imamların doğumlarını, ölümlerini ve ne kadar yaşadıklarını al" denmiştir.[2]

 İmam Buharî için de şöyle tarih düşülmüştür:

ﺭ;ﻳ;ﺭ;ﺤ;ﺘ;ﻟ;ﺍ; ﻞ;ﻣ;ﻜ;ﻣ; ﺢ;ﻴ;ﺤ;ﺻ;ﻠ;ﺍ; ﻊ;ﻣ;ﺠ; ﺎ;ﺜ;ﺪ;ﺤ;ﻣ;ﻮ;ﺎ;ﻅ;ﻓ;ﺎ;ﺣ; ﻯ;ﺭ;ﺎ;ﺧ;ﺒ;ﻠ;ﺍ; ﻦ;ﺎ;ﻜ;

ﺭ;ﻮ;ﻧ; ﻰ;ﻓ; ﻰ;ﺿ;ﻗ;ﻧ;ﺍ;ﻮ; ﺪ;ﻳ;ﻣ;ﺣ;ﺎ;ﻬ;ﻴ;ﻓ; ﻩ;ﺭ;ﻤ;ﻋ;ﺓ;ﺪ;ﻣ;ﻮ; ﻖ;ﺪ;ﺼ; ﻩ;ﺪ;ﻼ;ﻳ;ﻤ;

Buharî hafızdır, hadisçidir, es-Sahîh adlı eserini mükemmelce toplayıp kaleme almıştır. Onun doğumu sıdk (194), ömrü hamîd (62), vefatı nur (256) dadır.[3]

Bu örnekleri çoğaltmak mümkündür.[4]

Kaynaklar

[1] Mercanlıgil, Ebced Hesabı, 31-37.
[2] Rızâ, Muslih ve Mukallid, 50.
[3] Abdülaziz b. Şah Veliyyullah Dehlevî, Büstanu'l-Muhaddisîn, çev. Ali Osman Koçkuzu, DİB Yayınları, Ankara 1986, 187-188.
[4] Bak. Mercanlıgil, Ebced Hesabı, 37-90; Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi, Bilmen Yayınevi, İstanbul 1973, 2/631, 635, 641-642, 652, 653, 702, 712, 743.






Bu sayfa hakkında yorum ekle:
İsmin:
Mesajınız:
 
 
19 Ağustos 2007 itibariyle, toplam: 36629445 ziyaretçi (102626876 klik) tarafından görüntülenmiştir. Online ziyaretçi rekorumuz, 4626 kişi. (5 Eylül 2010)
 
 

gizli

Bu site, en iyi Firefox ve Google Chrome tarayıcılarında ve 1024 x 768 ekran çözünürlüğünde görüntülenir.