Ebced'le Tarih Düşürme
 

Ebced'le Tarih Düşürme

Tarih düşürme, herhangi bir olayın tarihini ebcedin sayı değerleriyle saptama işidir. Harflerinin toplamı belirli bir hicret yılını gösteren sözcük, bir tamlama bulmak; tümce, mısra ya da beyit düzmek yoluyla yapılır. Belirli bir tarihi gösteren söz ve deyişlere "tarih", yapılan işe "tarih düşürme" ya da "tarih koymak, tarih çekmek, tarihlemek", tarih düşürene de "tarihçi (müverrih)" denir. Örneğin 1310'da doğan çocuğuna bir baba, Ömer Nazmi adını koymuştur. Bu sözcükler 1310 doğum yılını göstermektedir:

عمر نظمى

= 70
= 40
= 200
= 50
= 900
= 40
= 10

70 + 40 + 200 + 50 + 900 + 40 = 1310.

Edebiyatta, daha çok mısra hâlinde olan bu tarihlerle, geçmiş yüzyılların önemli olayları saptanmış bulunmaktadır. Evlenme, doğum, bir göreve atanma gibi günlük olaylar için de tarih düşürülmüştür.

Ebced, bilinen hesap değeri ile, öteden beri sayılar için, rakam gibi kullanılmakta idi. Ebcedin bu niteliğinden faydalanılarak, belirli olayların geçtiği yılları gösteren sözler bulunmuş ve söylenmiştir. Örnekler:

Hafız Şirazî'nin ölümü için: خاك مصلّى - 791, Timur'un Sivas'ı yakıp yıktığı tarih: خراب - 803, İstanbul'un fetih tarihi olan 857 yılına: ﺑﻠﺪﺓ طيّبﺓ - 857, Fatih'in Uzun Hasan'ı yendiği tarihi gösteren: ﻮينصرك ﷲ ﻧصرﺍ ﻋﺯيزﺍ - 878, Molla Cami'nin ölüm tarihi için: ﻮمن ﺩخله كانﺁمنا - 898 tarih olarak bulunmuştur.

Kemalpaşazade, Yavuz Sultan Selim'in Mısır'da Kansu Gavri'yi yenmesine tarih olmak üzere: فتح ممالك العرب - 922 ve Mısır'ı aldığı zaman: فاتح ممالك العرب - 923 sözlerini tarih olarak bulmuştur.

Birkaç ilginç örnek daha verelim:

Hızır Bey, Fatih Sultan Mehmed'in yaptırdığı bir camiye tarih olan şu mısrayı söylemiştir: ﺟﺎﻣﻊ ﺯﻳﺪ ﻋﻣﺮ ﻣﻥ ﻋﻣﺭﻩ - 850

Anlamı: Bu cami, yapanın ömrünü artırsın.

İstanbul'un fetih yılı için Fatih de şunu düşürmüştür:

Feth-i İstanbûl'a fırsat bulmadılar evvelûn

Fethedip Sultan Muhammed dîdi târih: âhirûn (ﺁﺧﺮﻮﻥ - 857)[1]

Dört mezhep imamının doğum ve vefat tarihleri ile, ne kadar yaşadıklarını göstermek üzere bir şair, şu beyitleri söylemiştir:

ﺘﺎﺮﻳﺦ ﻧﻌﻣﺎﻥ ﻴﻛﻰﺴﻳﻑ ﺴﻃﺎ ﻤﺎﻟﻚ ﻓﻰ ﻗﻄﻊ ﺟﻭﻒ ﺿﺑﻄﺎ

79 179 90 70 150 80

ﻮﺍﻠﺸﺎﻓﻌﻰﺻﻴﻥ ﺑﺑﺭ ﻧﺪ ﻮﺍﺤﻣﺪ ﺑﺴﺑﻖ ﺍﻣﺭ ﺣﺠﺩ

77 241 164 45 204 160

ﻓﺧﺬ ﻋﻠﻰ ﺘﺭﺗﻳﺐ ﻧﻅﻡﺍﻠﺸﻌﺭ ﻤﻳﻼﺪﻫﻢ ﻓﻣﻮﺘﻬﻡ ﻓﺎﻠﻌﻣﺮ

Bu beyitlerin ilk mısrası "Numan'ın tarihi." diye başlıyor, son beyitte de "manzûmenin tertibine göre sırayla imamların doğumlarını, ölümlerini ve ne kadar yaşadıklarını al" denmiştir.[2]

İmam Buharî için de şöyle tarih düşülmüştür:

ﻜﺎﻦ ﺍﻠﺒﺧﺎﺭﻯ ﺣﺎﻓﻅﺎﻮﻣﺤﺪﺜﺎ ﺠﻣﻊ ﺍﻠﺻﺤﻴﺢ ﻣﻜﻣﻞ ﺍﻟﺘﺤﺭﻳﺭ;

ﻤﻳﻼﺪﻩ ﺼﺪﻖ ﻮﻣﺪﺓﻋﻤﺭﻩ ﻓﻴﻬﺎﺣﻣﻳﺪ ﻮﺍﻧﻗﺿﻰ ﻓﻰ ﻧﻮﺭ

Buharî hafızdır, hadisçidir, es-Sahîh adlı eserini mükemmelce toplayıp kaleme almıştır. Onun doğumu sıdk, ömrü hamîd, vefatı nur dadır.[3]

Bu örnekleri çoğaltmak mümkündür.[4]

Kaynaklar

[1] Mercanlıgil, Ebced Hesabı, 31-37.
[2] Rızâ, Muslih ve Mukallid, 50.
[3] Abdülaziz b. Şah Veliyyullah Dehlevî, Büstanu'l-Muhaddisîn, çev. Ali Osman Koçkuzu, DİB Yayınları, Ankara 1986, 187-188.
[4] Bak. Mercanlıgil, Ebced Hesabı, 37-90; Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi, Bilmen Yayınevi, İstanbul 1973, 2/631, 635, 641-642, 652, 653, 702, 712, 743.






Bu sayfa hakkında yorum ekle:
İsmin:
Mesajınız:
 
 
19 Ağustos 2007 itibariyle, toplam: 46916855 ziyaretçi (119929299 klik) tarafından görüntülenmiştir. Online ziyaretçi rekorumuz, 4626 kişi. (5 Eylül 2010)

gizli, gizli ilim, ilim, gizli ilimler