Semavi Dinlerde Dabbetül-Arz
 
dabbetül arz

Semâvî Dinlerde Dâbbetü’l-Arz

Hazırlayan: Akhenaton

Dâbbetü’l-Arz (Arapça: دابة الارض), kıyamet alâmetlerinden biri olarak kabul edilen yaratığa verilen addır. Arapçada “yavaş ve sessizce yürümek; nüfuz ve sirayet etmek” anlamlarına gelen "debb" veya "debîb" kökünden sıfat olan dâbbe, “yeryüzünde yürüyen her tür canlı” ve özellikle “binek hayvanı” anlamlarında kullanılır. Kurân-ı Kerîm’in 14 âyetinde tekil, 4 âyetinde de çoğul şekliyle (devâb) yer alan kelime [1] , bazen sadece yeryüzünde yürüyen, bazen hem yerde hem gökte bulunan, bazen de yer belirtmeksizin mutlak olarak hareket eden bütün canlılar anlamına gelir. Bunlardan Sebe sûresinde geçen dâbbetü’l-arz, Hz. Süleyman’ın asâsını yiyen “ağaç kurdu” anlamındadır.[2]

A. Yahudilik ve Hıristiyanlık

Yahudi ve Hıristiyan teolojisinde "İslâm’ın dâbbetü’l-arz" telakkisine benzeyen bir yaratıktan "Beast", "Dragon", "Leviathan" (Livyatan) ve "Rahabi" (Rahav) gibi farklı adlarla söz edilmektedir [2] :

“Tanrı öfkesini dizginlemez, O’nun ayağına kapanır. Rahav’ın yardımcıları bile.” (Eyüp 9:13)

“(Rab,) Gücüyle denizi çalkalar, ustaca Rahav’ı vurur.” (Eyüp 26:12)

“Sen Rahav’ı leş ezer gibi ezdin, Güçlü kolunla düşmanlarını dağıttın.” (Mezmurlar 89:10)

“Gücünle denizi yardın, Canavarların kafasını sularda parçaladın. Livyatan’ın başlarını ezdin, Çölde yaşayanlara onu yem ettin.” (Mezmurlar 74:13-14)

Leviathan (ya da Livyatan), Musevî (Yahudi) inancında denizde yaşayan demonik/cinnî bir canavarın adıdır. Klasik Yahudilik’teki "cin" kavramının genel mahiyetini en iyi Leviathan örneklendirebilir. Leviathan, Habeşliler’in yedi başlı dişi deniz canavarı, daha eski kökeniyle Babilliler’in Tiamat’ı ya da Kenânlıların Lotan’ı ile eş tutulabilen bir kötülük kaynağıdır. Cinni bir çöl varlığı olan Behemoth [3] ve Rahab ile de [4] yakından ilgilidir.[5] Leviathan, İncil’de "Kaos’un Ejderi" olarak adlandırılır. Tevrat’ın çeşitli bölümlerinde adı geçen bu canavarın özellikleri “Eyüp Kitabı”nda detaylı olarak verilir [6] :

“Livyatan’ı çengelle çekebilir misin, dilini halatla bağlayabilir misin? Burnuna sazdan ip takabilir misin, kancayla çenesini delebilir misin? Yalvarıp yakarır mı sana, tatlı tatlı konuşur mu? Seninle antlaşma yapar mı, onu ömür boyu köle edesin diye? Kuşla oynar gibi onunla oynayabilir misin, hizmetçilerin eğlensin diye ona tasma takabilir misin? Balıkçılar onun üzerine pazarlık eder mi? Tüccarlar aralarında onu böler mi? Derisini zıpkınlarla, basını mızraklarla doldurabilir misin? Elini üzerine koy da, çıkacak çıngarı gör, bir daha yapmayacaksın bunu. Onu yakalamak için umutlanma, görünüşü bile insanın ödünü patlatır. Onu uyandıracak kadar yürekli adam yoktur.”

Akhenaton Notu: İlginçtir ki, Yahudi “Levi” kabilesi Yahve-YHVH’yi tunç bir yılan şeklinde sembolize ediyor ve mabetlerinin en kutsal varlığı olarak kabul ediyorlardı. Levi kabilesinde Yahve’nin yılan şeklinde kendini gösterdiğine inanılıyor ve ona kuzey Kenan ve Yunanistan’daki gibi, “Leviathan” olarak tapıyorlardı. Levi kabilesinin ismini bu ejderha Leviathan’dan aldığı sanılmaktadır.[7]

Rahav (İbranice רַהַב), Ortaçağ Yahudi folklorunda efsânevî bir deniz canavarının adıdır. Ortaçağ Yahudi anlatılarında "Sular’ın Ejderhası", "Denizin Şeytânî Meleği" adlarıyla da anılır. [8]

Livyatan

Kozmogonik bir mit olarak kabul edildiği anlaşılan ve ejderha şeklinde tasvir edilen bir canavardan Eski Ahit’in çeşitli bölümlerinde söz edilmekte, bu garip yaratığın dünyanın başlangıcında Rab Yahve tarafından öldürülmek veya bağlı tutulmak suretiyle bertaraf edildiği ve sonunda Rabb’e boyun eğmek zorunda kaldığı anlatılmakta, ancak bu canavarın dünyanın sonuna doğru tekrar yeryüzüne döneceği belirtilmektedir [2] :

“Uyan, ey Rabb’in gücü, uyan, kudreti kuşan! Eski günlerde, önceki kuşaklar döneminde olduğu gibi uyan! Rahav’ı parçalayan, Deniz canavarının bedenini deşen sen değil miydin?” (Yeşaya 51:9)

“Günleri lanetleyenler, Livyatan’ı uyandırmaya hazır olanlar, O günü lanetlesin.” (Eyüp 3:8)

“O gün Rabb,Livyatan’ı, o kaçan yılanı, Evet Livyatan’ı, o kıvrıla kıvrıla giden yılanı Acımasız, kocaman, güçlü kılıcıyla cezalandıracak, Denizdeki canavarı öldürecek.” (Yeşeya 27:1)

Bunların dışında Daniel Kitabı’na (İbranice: דניאל‎) da göz atmakta fayda var.

“Babil Kralı Belşassar’ın krallığının birinci yılında, Daniel yatağında yatarken bir düş ve görümler gördü. Sonra düşünün özetini yazdı: şöyle dedi: “Gece bir görümde göğün dört rüzgarının büyük denize saldırdığını gördüm.

Denizden birbirinden farklı dört büyük yaratık çıktı. Birinci yaratık aslana benziyordu, kartal kanatları vardı. Ben bakarken kanatları koparıldı, yaratık yerden kaldırıldı, insan gibi ayakları üzerine durduruldu. Ona bir insan yüreği verildi. İkinci yaratık ayıya benziyordu. Bir yanı üzerinde doğrulmuştu. Ağzında, dişleri arasında üç kaburga kemiği vardı. Ona, ’Haydi kalk, yiyebildiğin kadar et ye!’ dediler. Sonra baktım, parsa benzer bir başka yaratık gördüm. Sırtında dört kuş kanadı vardı. Bu yaratığın dört başı vardı ve ona egemenlik verilmişti.

Bundan sonraki gece görümlerimde korkunç, ürkütücü, çok güçlü dördüncü bir yaratık gördüm. Büyük demir dişleri vardı; yiyip parçalıyor, artakalanı ayakları altında çiğniyordu. Kendisinden önceki yaratıklara benzemiyordu. On boynuzu vardı. Ben gözümü dikmiş boynuzlara bakarken, onların arasından daha küçük başka bir boynuz çıktı. İlk boynuzlardan üçü onun önünde söküldü. Bu boynuzun insan gözü gibi gözleri, böbürlenen bir ağzı vardı.

Ben bakarken, tahtlar kuruldu, eskiden beri var olan, yerine oturdu. Giysileri kar gibi beyaz, başındaki saçlar yün gibi apaktı. Tahtı alev alev, tekerlekleri kızgın ateş gibiydi. Önünden ateşten bir ırmak çıkıp akıyordu. Binlerce binler, O’na hizmet ediyordu; On binlerce on binler önünde duruyordu. Mahkeme kuruldu, Kitaplar açıldı. Boynuzun söylediği övüngen sözleri duyunca baktım, yaratık gözümün önünde öldürüldü, bedeni kızgın ateşe atıldı, yok oldu. Öbür yaratıklara gelince: Egemenlik onlardan alınmış, ancak belirli bir süre için yaşamalarına izin verilmişti.

 Gece görümlerimde göğün bulutlarıyla İnsanoğlu’na benzer birinin geldiğini gördüm. Eskiden beri var olanın yanına doğru ilerledi, onun önüne getirildi. Ona egemenlik, yücelik ve krallık verildi. Bütün halklar, uluslar ve her dilden insan ona tapındı. Egemenliği hiç bitmeyecek sonsuz bir egemenlik, krallığı hiç yıkılmayacak bir krallıktır.” [9]

Yeni Ahit’te, yani İncil’de ise kendisinden genellikle şeytanla özdeşleştirilerek söz edilen bu canavar ve taraftarlarının Tanrı’ya karşı sürdürdükleri amansız mücadelenin onların yenilgisiyle bittiği anlatılmaktadır [2] :

“Ejderha yeryüzüne atıldığını görünce, erkek çocuğu doğuran kadını kovalamaya başladı.” (Vahiy 12:13)

“Bundan sonra ejderhanın ağzından, canavarın ağzından ve sahte peygamberin ağzından kurbağaya benzer üç kötü ruhun çıktığını gördüm. Bunlar, doğaüstü belirtiler gerçekleştiren cinlerin ruhlarıdır. Her Şeye Gücü Yeten Tanrı’nın büyük gününde olacak savaş için bütün dünyanın krallarını toplamaya gidiyorlar.” (Vahiy 16:13-14)

“Melek, ejderhayı -o eski yılanı- yakalayıp bin yıl için bağladı. Bin yıl tamamlanıncaya dek ulusları bir daha saptırmasın diye onu dipsiz derinliklere attı, oraya kapayıp girişi mühürledi. Bin yıl geçtikten sonra kısa bir süre için serbest bırakılması gerekiyor.” (Vahiy 20:2-3)

Akhenaton Notu: Diyanet İslam Ansiklopedisi’nde bu yaratıkla ilgili Vahiy 13:11-18 âyetleri referans gösterilmiştir. Bu, hatalı bir referanstır. Çünkü bu âyetlerde bahsedilen, Kıyâmetin başka bir alâmeti olan ve İslam’da Deccâl olarak bilinen "Anti-christ"tir. (Yunanca: αντί Χριστός, Anti Kristos) Dâbbet’ül-Arz’la alakası yoktur. Tanrı ile mücadele ederek yenilen, ancak dünyanın sonuna doğru tekrar zuhuru beklenen bu canavar-yaratık düşüncesinin Bâbil kültürüne dayandığı öne sürülmüştür. Bu anlayışın zamanla şeytan figürüyle birleştirilerek Hıristiyanlığın “antichrist” (deccâl) telakkisine temel oluşturduğu da kaydedilmektedir.

Vahiy kitabında ayrıca "yerden çıkan", "iki boynuzlu" ve "kuzu" gibi görünen başka bir canavardan da söz etmektedir. Ayrıca "Deccâl" adı verilen canavarın bir heykeli bulunmaktadır. Bu heykel, yerden çıkan canavar tarafından canlandırılır. Bu canlanan Heykel, Deccâl’in bir suretidir. Bu heykel, yerden çıkan canavar tarafından yaptırılır. Bu heykelin canlanarak faaliyet göstermesine önayak olan da bu canavardır. Ayrıca Deccâl’in yetkisini de kullanabilmektedir. Canlanan heykel, Vahiy kitabında "Kırmızı Canavar" olarak da adlandırılır. Bu Kırmızı Canavar, Deccâl’in bir kopyası olmaktadır. Artık yalnızca bir heykel değildir ve canlanmış olarak faaliyet sürdürebilmektedir.[10]

Kimi şarkiyat araştırmacıları, Müslümanlardaki "dâbbetü’l-arz" inancında Hıristiyanların “beast” telakkisinin etkisi bulunduğunu iddia etmişlerdir.[11] Ancak konuyu daha objektif kriterlerle inceleyen Batılı yazarlar, her iki dinin söz konusu telakkilerinden birinde “Tanrı’nın mutlak anlamda yanında ve emrinde olma”, diğerinde ise “Tanrı’ya ve emirlerine sürekli karşı olup O’nunla mücadele etme” gibi temelde birbiriyle çelişen bir fark bulunduğuna dikkat ederek her iki teolojinin bu konudaki telakkilerinde bir etkileşimden söz edilemeyeceğini belirtmişlerdir.[12][2]

B. İslam

Kurân’da “Dâbbetü’l-Arz” tâbiri, şu iki âyette geçmektedir:

فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن لَّوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ
Felemmē gadaynē aleyhil mevte mē dellehum alē mevtihî illē dâbbetul ardi te’külu minseetehû felemmē [k]harra tebeyyenetil cinnu el lev kēnû yağlemûnel ğaybe mē lebisû fil azēbil muhîn.
“Ne zaman ki Süleyman’a ölümü hükmettik, cinlere onun ölümünü sezdiren olmadı. Yalnız bir güve böceği yere dayandığı asâsını yiyordu. Bu sebeple Süleyman yere yıkılınca ortaya çıktı ki, cinler eğer gaybı bilir olsalar o zilletli azab içinde bekleyip durmazlardı.” [13]

Bu âyette geçen “Dâbbetü’l-arz”, Hz. Süleyman’ın asasını yiyen “ağaç kurdu”dur. Rivayetlere göre Hz. Süleyman, Beyt-i Makdis’in inşası esnasında ölümünü cinlere bildirmemesi için Allah’a dua eder.[14] Allah da onun duasını kabul eder ve öldükten sonra mihrabında dayalı olarak kalır.[15] Cinler de Hz. Süleyman’ın öldüğünü, bir yer kurdunun, asasını yiyip yere düşünceye kadar fark edemezler.[16][17]

وَإِذَا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِّنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ
Veizē vegaal gavlu aleyhim e[k]hracnē lehum dâbbetem-minel-ardi tukellimuhum ennen-nēse kēnû biēyētinē lē yûginûn.
“O söz başlarına geldiği (kıyamet yaklaştığı) zaman, onlara yerden bir dâbbe (mahlûk) çıkarırız da, bu onlara insanların âyetlerimize kesin bir iman getirmemiş olduklarını söyler.” [18]

Bu ayette geçen “Dâbbetü’l-arz” ise, kıyamet alametlerinden biri olarak zikredilen [19] ve Kurân’ın mutlak müteşabih konularındandır.[20] Kıyamet alametlerinden olan Dâbbetü’l-arz Neml suresinde açık bir şekilde ifade edilirken, Enâm suresi 158. ayetinde ise dolaylı olarak ele alınmıştır. Bu ayette kıyametten önce kıyamet alameti [21] olarak ortaya çıkacağı zikredilen alametlerden birinin de Dâbbetü’l-arz olduğu [22] zikredilmiştir. Hadis-i şerifte de 10 alametin çıkmadan kıyametin kopmayacağı ifade edilmiş ve “Dâbbetü’l-arz” da bunlar arasında yer almıştır.[23][17]

a. Dâbbetü’l-Arz’ın Çıkısına Sebep Olan Sözün Gerçekleşmesi

Ayete göre “Dâbbetü’l-arz”’ın ortaya çıkması “sözün başlarına gelmesi”nden sonra olacaktır. Buradaki “söz”den maksadın Allah’ın azap ve hucceti olduğu, “gerçekleşmesi”nden maksadın ise kıyametin yaklaşmasına paralel olarak önce alametlerinin ortaya çıkması ve akabinde de, ت كلمة العذاب ayetinde de ifade edildiği gibi [24] Allah tarafından kendilerine vaat edilen kıyametin vuku bulması ve onlara azap edilmesi [25] olduğu zikredilmiştir.

Ayetteki “söz”den maksadın; Allah’ın kıyametin kopacağı ile ilgili olarak haber vermiş olduğu ayetleri, “gerçekleşmesi”nden maksadın ise; gerçekleşeceği haber verilen kıyametin vuku bulması olduğunu söyleyebiliriz.[17]

Kurân’da kıyametin yaklaştığını ifade eden âyetlerle [26] bu dehşetli olayın alâmetlerine genel olarak işaret eden beyanların yer alması [27], Müslümanlar arasında yakın bir gelecekte kıyamet alâmetlerinin zuhur edeceği inancını doğurmuş, konuyla ilgili olarak Hz. Muhammed’den nakledilen açıklamalar da bu inancı pekiştirmiştir. Birçok hadis kaynağında başlı başına bir bölüm oluşturan, müstakil eserlere de konu teşkil eden “eşrât-ı sâat” (kıyamet alâmetleri) büyük ve küçük, fiilen vâki olanlar ve kıyamete çok yakın bir zamanda gerçekleşecek olanlar şeklinde çeşitli taksimlere tâbi tutularak incelene gelmiştir. İslâm akaid ve kelâm kaynaklarında kıyamet alâmetleri sayılırken dâbbetü’l-arzın çıkışına da ayrı bir başlık altında yer verilmiş ve bu husus, kıyamete çok yakın bir zamanda gerçekleşecek olağan üstü olaylar arasında sayılmıştır.[2]

b. Dâbbetü’l-Arz’ın Çıkış Zamanı

Dâbbetü’l-arz’ın ortaya çıkış zamanı ve mekânı ile ilgili olarak şu rivayetler zikredilmektedir: Allah, Dâbbe’yi “Onlara âfaktâ ayetlerimizi göstereceğiz.” [28] ayetinde beyan ettiği gibi kudretinin delillerinden bir delil olarak gösterecektir. Ama bu gösterme, insanların aşina oldukları şekillerden farklı bir şekilde olacaktır.[29] Dâbbe, Kıyamet alametlerinden bir alamet olarak, kıyametin yaklaştığı, insanların emri bil maruf ve nehy-i ani’l-münkeri terk ettikleri , Müslümanların bozulduğu ve Allah’ın emirlerinin terk edildiği bir dönemde çıkacağı ifade edilmiştir. Ayrıca hayırların kesilip, Allah’a yalvaran ve tövbe eden kimsenin kalmadığı, âlimlerin ölüp ilmin ortadan kalktığı, güneşin battığı yerden doğup Hz. İsa, Mehdi ve onların tebaaları vefat ettikten sonra ortaya çıkacağı ve insanların bu canlı ile imtihan olacakları da rivayet edilmiştir.[17]

c. Dâbbetü’l Arz’ın Çıkacağı Mekân

Çıktığı yerle ilgili olarak şu rivayetler zikredilmektedir:

Rivayet 1, Safa Tepesinden çıkacak: [30] Huzeyfe’den onun Safa tepesi’nden çıkacağına dair şu rivayet gelir: Resulullah’a onun nereden çıkacağını sordum. O da şöyle buyurdu: “Allah’a hürmeten mescitlerin en büyüğü olan Mescid-i Haram’dan çıkacak. Müslümanlar Hz. İsa ile Kâbe’yi tavaf ederlerken, Safa tepesi yarılacak ve oradan çıkacak. Ne isteyen ona yetişebilecek nede kaçan ondan kurtulabilecek. İnsanlara mümin ve kâfir diyerek damga vuracak. Müminin yüzü parlak yıldız gibi parlayacak ve gözleri arasında mümin yazacak. Kâfirin ise gözleri arasına siyah bir damga vuracak.” [31]

Huzeyfe, onun Safa Tepesi’nde çıkmadan önce, biri bazı vadilerde diğeri de bazı Arap kabileleri arasında olmak üzere iki kez daha çıkıp tekrar kaybolacağını zikreder. Bu ilk çıktığı yerin Yemen’in en uzak yerleri olduğu da rivayet edilmiştir.

Üç çıkışının olacağı da rivayet edilmiştir. Önce bazı badiyelerde çıkacak ve gizlenecek. Daha sonra idareciler kan dökerken bazı şehirlerde çıkacak ve tekrar gizlenecek. En sonunda da, insanlar mescitlerin en şereflisinin yanında iken çıkacak. Yer sallanmaya başlayacak ve müminlerden bir taifeden başka herkesi fırlatıp atacak. O müminler de: “Bizi Allah’tan hiçbir şey kurtaramaz.” derlerken Dâbbe onların üzerine çıkacak ve müminlerin yüzünü yıldızlar gibi parlatacak. Sonra hareket edecek. Ne koşan hiçbir kimse ona yetişebilecek ne de kaçan ondan kurtulabilecek. Sonra namaz kılan birine varacak ve “Vallahi sen namaz ehli değilsin.” diyecek. Müminin yüzünü aydınlatıp kâfirin burnunu kıracak.[32]

Rivayet 2, Ecyad Kabilesinden çıkacak.[33]

Rivayet 3, Tihamedeki vadilerden birinde çıkacak.

Rivayet 4, Sedom denizinden çıkacak.

Dâbben’nin çıkacağı yerle ilgili birbirinden farklı görülmektedir. Bunlar arasında bir tercihte bulunmak mümkün değildir. Zikredilen rivayetler Kurân’a ve sahih hadislere dayanmamaktadır. Tefsir kaynaklarının genelinde, bir tenkit süzgecinden geçirilmeden nakil yoluyla zikredilmiştir.[17]

d. Dâbbetü’l-Arz’ın Çıkış Şekli

Dâbbe’nin çıkış şekli ile ilgili de birçok görüş zikredilmiş olup onlardan bazıları şunlardır:

1. İbni Mesud’a dayandırılan görüşe göre, Safa Tepesi’den koşan bir at gibi çıkacak. Fakat üç günde ancak üçte biri çıkabilecek.
2. Üç çıkışı olacaktır. Önce bazı badiyelerde çıkacak ve sonra gizlenecek. Daha sonra idareciler kan dökerken bazı şehirlerde çıkacak ve tekrar gizlenecek. En sonunda da, insanlar mescitlerin en şereflisinin yanında iken çıkacak.
3. Elinde Hz. Musa’nın asası olduğu halde çıkacak.
4. “Yerden çıkaracağız” denmesinden onun üreme yolu ile değil de diğer haşereler gibi meydana geleceğine delalet eder.
5. Yerden çıkması, yerin içerisinde olduğu ve kıyametten önce yarılma ile birlikte çıkacağına bir rumuz olabilir. İnsanların kâmil birer insan olarak çıkması gibi.[17]

e. Dâbbetü’l-Arz’ın Görevi

Dâbbe’nin çıktıktan sonra ne yapacağı ile ilgili olarak da değişik görüşler zikredilmiştir. Ayette insanlarla konuşacağı belirtilirken, Hadis-i Şerifte ise yanında Hz. Musa’ın asası ile Hz. Süleyman’ın mührü olacağı, asa ile müminlerin yüzlerini aydınlatırken mühür ile de kâfirlerin burunlarını kıracağı rivayet edilmiştir. Yine İblisi öldüreceği, insanlara kötü fiillerini haber vererek mümin ile kâfirin arasını ayırt edeceği de yapacağı fiiller arasında zikredilmiştir. Yanında Hz. Musa’nın Asa’sı ile Hz. Süleyman’ın Mührü’nün olmasından kastınsa; bu kişinin maddi ve manevi birçok harikalıklara sahip olacağı ve bir İslam devleti kuracak güce sahip olacağına işaret ettiği zikredilmiştir.[17]

f. Dâbbetü’l-Arz’ın Vasfı

Dâbbetü’l-arz’ın nasıl bir canlı olduğu ile ilgili olarak, çoğu gerçeklikten uzak, senet ve metin açısından tenkit edilebilen İsrâiliyat türünden, birbirinden farklı çok değişik görüşler zikredilmiştir. Bunlardan bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz:

a. İbni Abbas’a atfedilen bir rivayete göre tüyleri, saçları ve dört ayağı olan bir canlıdır.
b. Başı öküz başı, gözleri domuz gözü, kulakları fil kulağı, boynuzları deve boynuzu, boynu deve kuşu boynu, göğsü aslan göğsü, derisi kaplan derisi, ayakları deve ayağı gibi ve her iki mafsalının arası on iki zira olan bir canlıdır.
c. Bütün canlıların yaratılış özelliklerini kendisinde toplamış bir canlıdır.
d. Boyu 60 zira olan ve Deccal için haber elde etmeye çalışan casus anlamına gelen Cessâse’dir. Tüy ve dört ayağının yanında ikide kanadı olup, isteyen ona yetişemeyecek, kaçan da ondan kurtulamayacaktır.
e. O görülmemiş, duyulmamış mucizevî bir canlıdır.
f. Vasfı açıklanmamış, yeryüzünde debelenen bir canlıdır.
g. Âdemoğulları hilkatinde olup kendisi bulutların üzerinde ayakları ise yerde olan bir canlıdır.
h. Hz. Ali’den gelen görüş ise bunlardan tamamen farklıdır. O Dâbbe; kuyruğu olan bir canlı değil, sakalı olan bir canlıdır şeklinde tarif etmekle hayvandan daha ziyade bir insana benzetmiştir.[17]

Dâbbe’yi tek bir canlı olarak değil de bir tür olarak düşünmek daha doğru olur. Râgıb, ‘Müfredat’ında bu konudaki görüşleri şöylece özetlemiştir: “Dâbbe”, tanıdığımızın aksine bir hayvandır ki, çıkması kıyamet vaktine mahsustur. Bir de denildi ki: “Bununla cehalet ve bilgisizlikte hayvanlar gibi olan en şerli kimseler kast olunmuştur.” Bu takdirde dâbbe, bütün debelenen yaratıkların ismi olarak ifade edilmiş olur. “Hâin” kelimesinin cemisi, “hâine” gibi. Kâdı Beydâvî ve bazı hadisçiler bunu “cessâse” (casuslar) olarak göstermişlerdir ki, bir hadiste haber verildiğine göre, cessâse, Deccal için haberler araştırıp toplayan casus demektir. Ebü’s-Suud da diyor ki: Bu dâbbe, casustur. Bundan cins isim söylenip, bir de tefhîm (büyüklüğüne işaret) tenviniyle bilinmezliğinin tekid edilmesi, şanının garipliğine ve özelliğinin, davranışının açıklamadan uzak olduğuna delalet eder.[34]

Dâbbetü’l Arz’ın canlı bir varlık olduğu hakkında fikir birliği olmasına rağmen nasıl bir canlı olduğu ile ilgili olarak çok değişik görüşler zikredilmiştir. Yukarıda zikredilen görüşlerin çoğu isrâiliyât nevindendir. Bu görüşler içerisinde en isabetli olanın Hz. Ali’ye atfedilen, Şevkânî ve Muhammed Hamdi Yazır’ın da benimsediği görüştür. Hz. Ali, onun sakalı olan bir canlı olduğunu söylerken Şevkânî ve Yazır ise insan olduğunu söylemişlerdir.

Hafif yürüme ve debelenme anlamına gelen “debb” ve “debîb” kelimesinden türemiş olan Dâbbe, insan için kullanıldığı gibi hayvanat ve haşarat için de kullanılır. Dâbbe kelimesi de bu fiilden fail olup debelenen demektir. “Yerde hiçbir dâbbe yok ki rızkı Allah’a ait olmasın” ayeti de insanlar için kullanılabileceğini göstermektedir. Bu ayette de nekre olarak gelmesi, bunun bilinen Dâbbelerden farklı bir Dâbbe anlamına geldiğine delalet eder. Konuşan Dâbbe denmesi de bunun insan olduğu görüşünü desteklemektedir. Recul de bir Dâbbe olduğundan dolayı bu bir insandır. Elinde Hz. Süleyman’ın mührü ve Hz. Musa’nın asası olacak hadis-i şerifi de bu kişinin maddi ve manevi birçok harikalıklara sahip olacak bir İslam devleti kurup, güce sahip olacağına işaret etmektedir ve bu kişi şerli kimselerden değil hayırlı kimselerden olacaktır. Dâbbe denmesinin sebebi hikmeti ise; bu kişinin kâfirlere karşı haşin olacağı ve Allah’a göre ise, onu çıkarmanın yerden bir canlıyı çıkarmak gibi kolay bir şey olacağını anlatmak içindir.



Onun insan olmadığını söyleyenlerin en önemli delillerinden biri ayette yer alan “yerden bir canlı çıkardık” şeklindeki bölümüdür. Onlara göre Allah, bu canlıyı yerden çıkarmıştır, insan olsa idi böyle bir ifade kullanılmazdı. “Yerden çıkma” ifadesi üreme yolu ile dünyaya gelen canlılar için değil, haşereler gibi canlılar için kullanılır.[17]

"Dâbbe" kelimesinin İslâmî literatürde kabul edilen söz konusu eskatolojik anlamına en uygun kullanımı Kurân-ı Kerîm’in sadece, lâyık oldukları azabın gerçekleşme zamanı gelince onlara yerden bir dâbbe çıkarırız da bu varlık insanların âyetlerimize gerçekten inanmadıklarını kendilerine söyler [35] meâlindeki âyette yer almıştır.[2]

Müslim’in el-Câmiu’s-sahîh’i ile Ebû Dâvûd’un es-Sünen’inde dâbbetü’l-arz konusuyla ilgili rivayetlerde bu varlığın özelliklerinden söz edilmeden sadece ortaya çıkışının bir kıyamet alâmeti olduğu haber verilir.[36] Tirmizî’nin el-Câmiu’s-sahîh’i [37] ve İbn Mâce’nin es-Sünen’inde [38] Ebû Hüreyre’den nakledilen bir hadiste, dâbbetü’l-arzın Hz. Süleyman’ın mührü ile Mûsâ’nın asâsına sahip olacağı ve asâ ile müminin yüzünü parlatırken mühürle kâfirin burnunu damgalayacağı ifade edilir.[2]

Ne Kıyamet’in saati ne de Dabbe’nin ortaya çıkış zamanı, ayetlerin konusu değildir. Aksine, ayetler bize kıyametin bilinemeyeceğini söylüyor. Ayetin metninin anlaşılmasında bir müşkil bulunmamaktadır. Kimse "Acaba Allah bu ayette neyi kastetti?" diye bir sorgulamaya girişmemiştir. Kıyametin ne zaman kopacağı, Dabbe’nin ne zaman zuhur edeceği gibi hususlar ayetin metnini aşan metin ötesi hususlardır. Allah, metinde bu hususları açığa çıkarmayı dilememiştir.[39][40]

Kelâm literatüründe dâbbetü’l-arz konusu, ilgili âyetlerle hadislerin ışığı altında sadece bir kıyamet alâmeti olarak ele alınmış, Ehl-i sünnet’in sem’iyyât alanına giren konularda yorum ve tahminlerden kaçınma esası bu hususta da benimsenerek Kurân’ın dehşetli bir hadise şeklinde takdim ettiği kıyametin kopmasına, bundan önce vuku bulacak bazı fevkalâde olaylara, bunlardan biri olarak da dâbbenin çıkışına inanmanın gerekli olduğu belirtilmiştir.

Dâbbetü’l-arzın şekli, çıkışı ve özellikleri hususunda Kütüb-i Sitte dışındaki kaynaklarda yer alan ve bazı tefsirlere de intikal etmiş olan, ancak sened ve metin açısından tenkit edilebilen İsrâiliyat türünden rivayetler, eşrât-ı sâat konusunda geniş bir literatür oluşturmuştur. Bu ayrıntılı rivayetlere göre, olağan üstü özellikler taşıyan dâbbetü’l-arzın 60 arşın boyundaki vücudu tamamen kıllarla kaplı olup sakallı, boynuzlu, iki kanatlı, öküz başlı, domuz gözlü, fil kulaklı, aslan yeleli, kaplan renkli ve koç kuyrukludur. Bir kuşluk vakti elinde Hz. Süleyman’ın mührü ve Mûsâ’nın asâsı olduğu halde Mekke’de (bazı rivayetlerde Ecyâd, Safâ tepesi, Tihâme vadisi, Ebû Kubeys dağı veya Lût kavmine ait Sodom şehrinde) bir yağız at hızıyla ortaya çıkacak (bazı rivayetlerde çıkışı üç gün sürecek veya üç günde vücudunun ancak üçte biri zuhur edebilecek); başı bulutlara değen, boynuzları arasında 1 fersahlık mesafe bulunan bu garip yaratık, inananlarla inanmayanların birbirinden kolayca ayırt edilebilmesi için elindeki asâsıyla müminlerin yüzünü parlatacak, mührü ile de kâfirlerin burnunu damgalayacak, onları zelil ve perişan edecektir.[2]

Hz. Süleyman’ın dayandığı asasını yiyen ağaç kurdunun veya bir güve böceğinin mahiyeti hakkında da iki görüş vardır: Bir görüşe göre burada ifade edilen kurdun, bilinen ağaç kurdu olduğudur. Diğer görüşe göre ise bu kurt, asaları yiyen bir kurtçuktur. Ayette ifade edilen dâbbenin Hz. Süleyman’ın bastonunu kemirerek yiyip bitirmesi gibi, AIDS mikrobu veya başka bir hastalığın da isyan ve ahlaksızlıkta haddini aşan bazı insanları kemirip eritmesi mümkündür.[34]

Bazı müfessirler, ilgili âyette [35] geçen lafızların etimolojik ve semantik özellikleriyle söz konusu ayrıntılı rivayetlerin ortak unsurlarını dikkate alıp âhir zamanda bir kıyamet alâmeti olarak zuhur edecek bu canlının bilinen bütün canlılardan farklı bir yapıya sahip bulunacağını ileri sürmüşler, söz konusu âyette konuşma özelliğine işaret edilmesinden ötürü onun bir insan, diğer rivayetlerde sakallı oluşunun belirtilmesinden dolayı da erkek olarak düşünülmesi gerektiği yolunda yorumlar yapmışlardır.

Bu arada, Ehl-i sünnet’e ters düşen düşünce ve beyanları sebebiyle Sünnî âlimlerin ağır tenkitlerine hedef olduğu bilinen Şiî muhaddis Câbir el-Cu’fî’ye ait iddiaya göre dâbbetü’l-arz, Hz. Ali’dir.[41] Ancak bu görüşün "rec’at" [44] fikriyle bağlantılı olduğu kabul edilmiştir. Aynı rivayetlerde yer alan "mühür" ve "asâ" motiflerinin hâkimiyet, idare ve saltanatı simgelemesinden hareketle dâbbetü’l-arzın, hârikulâde bir maddî ve mânevî saltanatın sahibi olarak sırf adalet ve hayır faaliyetlerinde bulunacak önemli bir şahsiyet olması gerektiği düşünülmüştür.[42][2]

Dâbbetü’l-arzın, âhir zamanda artması beklenen ve mânevî özellikleri itibariyle hayvan gibi olan, hatta onlardan aşağı seviyede bulunan şerîr insanları simgelemesi de muhtemeldir. Ana hadis kaynaklarının deccâl ile ilgili rivayetleri arasında yer alan Temîm ed-Dârî kıssasında sözü edilen, vücudu kıllarla kaplı hayvanın dâbbetü’l-arz olduğu da ileri sürülmüştür.[43][2]

Kaynaklar

[1] bknz. M. F. Abdülbâkī, "Mu’cem", “dbb” md.
[2] Zeki Sarıtoprak, "Dâbbetü’l-Arz" maddesi, Diyanet İslam Ansiklopedisi, yıl: 1993, cilt: 8, sayfa: 393-395.
[3] Eyub 40:15
[4] Yeşaya, 51:9, Eyub 9:13, Eyup 89:10.
[5] M. Süreyya Şahin, "Cin" maddesi, Diyanet İslam Ansiklopedisi, cilt: 8; sayfa: 7.
[6] Yrd. Doç. Dr. Yaşar Salihpaşaoğlu, "Secular Defense for Absolutism: Torah’s Monster Leviathan", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, sayı: 62, 2013, s.832.
[7] Turgut Gürsan, "Antik Çağlardan Günümüze Dünya’nın Gizli Tarihi", Pegasus Yayınları, 2008, ISBN: 6055943134.
[8] http://en.wikipedia.org/wiki/Rahab_(Egypt) (İngilizce)
[9] Daniel, 7:1-14.
[10] http://tr.wikipedia.org/wiki/Canavar_666
[11] Richard Bell, "The Origin of Islam", London 1926, s. 202.
[12] James Windrow Sweetman, "Islam and Christian Theology", London 1947, II, 214.
[13] Sebe, 34/14
[14] es-Sanânî, Abdurrezzak b. Hemmâm, Tefsîrü’l-Kurân, Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, Tarihsiz, II, 128.
[15] el-Fîruzâbâdî, Mecidüddin Muhammed b. Yakup, Tenvîrü’l-Mikbâs min Tefsîri İbni Abbâs, Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2008, s. 452.
[16] el-Fîruzâbâdî, Tenvîrü’l-Mikbâs, s. 452; Mücahid b. Cebr, Ebu’l-Haccâc, Tefsîr-ü Mücahid, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005 s. 218; es-Es-Sanânî, Tefsîrü’l-Kurân, II, 128.
[17] Yrd. Doç. Dr. Hüseyin Çelik, "Kur’an’da Dâbbetü’l-Arz", G.O.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2013, Cilt: 1, Sayı:1, s. 41-57.
[18] Neml, 27/82.
[19] Müslüm, “Fiten”, 40; Ebû Davûd, “Melâhim”, 12.
[20] Muhsin Demirci, "Tefsir Usulü", İstanbul: İFAV, 2011, s. 169.
[21] Müslim, “İman”, 249; İbn Atıyye, Ebu Muhammed Abdulhak b. Atıyye el-Endülisî, el- Muharrerü’l-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-Azîz, Beyrut: Dar-ü İbni Hazm, 2002, s. 678; er-Razi, Muhammed b. Ömer, Mefâtîhu’l-Gayb, Beyrut: Darü’l-Fıkr, 2005, XIV,7; Nesefî, Abdullah b.Ahmed b. Muhammed, Medârîku’t-Te’vîl ve Hakâîku’t-Tenzîl, İstanbul: Pamuk Yayınları, Tarihsiz II, 42; Beydâvî, Nasuruddin Ebu Saîd Abdullah b. Ömer b. Muhammed eş-Şirâzî, Envârü’t-Tenzîl ve Esrârü’t-Te’vîl, Beyrut: Dar-ü Sâder, 2001, I, 329; el-Kelbî, Ebu’l-Kasım Muhammed b. Ahmed b. Cüzeyy, et-Teshîl li Ulûmi’t-Tenzîl, Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-Ilmıyye, 1995, I, 293; es-Seâlebî, Abdurrahman b. Muhammed b.Mahlûf Ebî Zîr, el-Cevâhirü’l-Hısân fî Tefsîri’l-Kurân, Beyrut: Dâr-ü İhyâi’t-Türâsı’l-Arabiyyi, II, 533; eş-Şirbînî, Muhammed Ahmed el-Hatîb, es-Sirâcü’l-Münîr, Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004, I, 531; es-Sâvî, Şeyh Ahmed, Haşiyetü’s-Sâvî alâ Tefsîri’l-Celâleyn, Beyrut: Darü’l-Fikr, 1998, II, 372.
[22] Tirmîzî, “Tefsîr-ü Sure”, 6: 9; İbn Atıyye, el-Muharrerü’l-Vecîz, s. 679; Tabersî, Ebu Ali el-Fadl el- Hasan bin el-Fadl, Mecmau’l-Beyân fi Tefsîri’l-Kurân, Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997, IV, 157; el-Geylânî, Muhyiddin Abdulkadir, Tefsîrü’l-Geylânî, Beyrut: Darü’l-Kutübi’l-İlmiyye, 2009, II, 62; eş-Şirbînî, es-Sirâcü’l-Münîr,I, 531; es-Savî, Haşiyetü’s-Savî, II, 373; el-Merâğî, Ahmed Mustafa, Tefsîrü’l-Merâgî, Beyrut: Dar-u İhyâu’t-Turâs, Tarihsiz, VIII, 82; et-Tabâtabâî, Muhammed Hüseyin, el-Mîzân fî Tefsîri’-Kurân, Beyrut: Dar-ü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabiyyi, 2006, VII, 322.
[23] Müslim, “Fiten”, 39; Tirmîzî, “Fiten”, 21 .
[24] İbn Atıyye, El- Muharrerü’l-Vecîz, s. 1429.
[25] Tabresî, Mecmau’l-Beyân, VII, 320.
[26] bknz. el-Ahzâb 33/63; eş-Şûrâ 42/17; el-Kamer 54/1.
[27] bknz. el-En’âm 6/158; Muhammed 47/18.
[28] Fussilat, 42/53.
[29] 23 et-Tabâtabâî, el-Mîzân, XV, 317.
[30] el-Fîruzâbâdî, Tenvîrü’l-Mikbâs, s. 404; el-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr, VI, 191; es-Suyûtî, ed-Dürrü’l- Mensûr, VI, 378.
[31] et-Taberî, Câmıu’l-Beyân, X,15; es-sa’lebî, el-Keşf ve’l-Beyân, IV, 510; Beğâvî, Meâlîmu’t-Tenzîl, III, 430; el-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr, VI, 191.
[32] eş-Şirbînî, es-Sirâcü’l-Münîr, III, 122; es-Savî, Haşiyetü’s-Savî, IV, 414; Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, V, 3703.
[33] el-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr, VI, 191.
[35] en-Neml 27/82.
[36] Müslim, “Îmân”, 249, “Fiten”, 39, 118, 129; Ebû Dâvûd, “Melâhim”, 12.
[37] “Fiten”, 21; “Tefsîr”, 27.
[38] “Fiten”, 31.
[34] http://www.risalehaber.com/bediuzzaman-dabbetul-arz-icin-ne-dedi-194118h.htm
[39] Bkz. el-Fetava, XVlI/419.
[40] Dr. Enver Apa, "Müteşabih Ayetler Kavramı Hakkında Tarihi ve Semantik Bir İnceleme", Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2002, Sayı: 2, s.151-168.
[41] Zehebî, I, 384; krş. Seffârînî, II, 147.
[42] Elmalılı, V, 3703.
[43] Zeki Sarıtoprak, "İslâm’a ve Diğer Dinlere Göre Deccal", İstanbul 1992, s. 93
[44] Ahir zamanda, iman ve küfürde zirveye ulaşmış bazı kimselerin, bu dünyaya yeniden dönüşleri.






Bu sayfa hakkında yorum ekle:
İsmin:
Mesajınız:
 
 
19 Ağustos 2007 itibariyle, toplam: 36892374 ziyaretçi (103087958 klik) tarafından görüntülenmiştir. Online ziyaretçi rekorumuz, 4626 kişi. (5 Eylül 2010)
 
 

gizli

Bu site, en iyi Firefox ve Google Chrome tarayıcılarında ve 1024 x 768 ekran çözünürlüğünde görüntülenir.